De Atlas der Buurtwegen van Werm - Sporen van een schans in Werm

"Had Werm een schans ?"

Hoewel er in de archieven geen spoor van te vinden is, laat de Atlas der Buurtwegen een structuur zien die veel kenmerken van een kleine schans vertoont.
We zien een klein gebouw van ongeveer 10m lengte, omgeven door een watergracht gevoed door de Wermbeek en voorzien van een brugje. De grachten waren 4 à 5 meter breed, en inclusief deze grachten mat het hele bouwwerk 31m op 32m.

De zogenaamde ‘boerenschansen’ waren bij ons eerder een Kempens fenomeen in de 16de tot de 18de eeuw. Ze werden gebruikt als schuiloord tegen rondtrekkende roversbenden.
In Haspengouw kom je ze amper tegen.
Bij Tongeren zijn er echter aanwijzingen voor nog twee schansen, waardoor Werm geen alleenstaand geval zou zijn.
In de loop der jaren werd de omgeving opgehoogd en de straat (de huidige Torenstraat) rechtgetrokken.
Vandaag zijn er geen restanten zichtbaar, verdwenen onder moderne bebouwing.

Tussen de 16de en de 18de eeuw werden onze streken regelmatig geteisterd door rondtrekkende benden en doortrekkende legers, waarvan de soldaten vaak aan het muiten en plunderen sloegen. De lokale heren waren meestal niet in staat hiertegen in te grijpen en in het prinsbisdom Luik waren milities aanvankelijk niet toegestaan.
Toch werd de situatie zo erg dat in 1564 de prins-bisschop het systeem van ‘huyslieden’ in het leven riep, wat burgers toeliet zelf hun verdediging te organiseren. Later die eeuw leidde dit tot permanente eenheden van alle weerbare mannen van de heerlijkheid of gehucht. Deze eenheden stonden onder het bevel van een kapitein.
In tegenstelling tot Haspengouw, waar de lokale bevolking kon schuilen in sterke (vierkants)hoeves, kenden de Kempen zulke toevluchtsoorden niet. Hier ging men over tot het bouwen van schansen.
Deze bouwwerken waren meestal terug te vinden in moeilijk bereikbare, natte gebieden.
Rond een stuk grond werd een gracht gegraven en een aarden wal aangelegd. De toegang werd afgesloten met een ophaalbrug. Bij onraad konden de inwoners van het dorp of de buurt zich er ‘verschansen’ tot het gevaar geweken was. De toezichter van een schans, die er ook vaak woonde, werd onder andere schansmeester of ook kapitein genoemd (zie bijvoorbeeld de reglementen van de schansen van Tessenderlo, Houthalen/Brelaarschans, Genebroek/Meerhout).

Was dit bouwwerk in Werm een echte schans, of bijvoorbeeld eerder een schuilplaats voor vee? We kunnen het niet met zekerheid zeggen. De gelijkenissen zijn alleszins treffend. De gronden hoorden daarnaast toe aan de heren van Werm.








Op oudere kaarten zoals Ferraris is er echter geen duidelijke schans te zien, en de beperkte afmetingen doen niet meteen een grote militaire waarde vermoeden.

Door de latere ophoging van het terrein en het inbuizen van de beek zou je het nu niet meteen zeggen, maar dit moet een drassig terrein geweest zijn. De omliggende velden waren eigendom van de heer van Werm. Met de twee mogelijke schansen in de regio van Tongeren (Ezelsbeek/Rietmusweg en Gansenbetenbroek) zijn er op deze vlakken overeenkomsten: nat en niet in de nabijheid van een toevluchtsoord.

Hoewel er niets bewaard is gebleven, verwijzen toch enkele zaken in het huidige Werm naar deze woelige periode en de ‘schans’.
Op het oude kerkhof aan de achterzijde van de kerk, goed verscholen voor toevallige passanten, kan je tegen de kerkmuur nog enkele oude grafstenen terugvinden van toenmalige notabelen.

Naast meer gangbare functies zoals ‘schepen’ vind je twee maal de titel ‘kapitein van Werm’ terug.











Dit grafkruis werd waarschijnlijk in 1805 opgericht ter nagedachtenis van vader en zoon Thijsen. Bij de vader wordt expliciet de titel van kapitein van het dorp vermeld. In het overlijdensregister staat deze titel ook vermeld samen met de titel van ‘Schepen’.

Het betreft hier Bartholomeus Cox overleden op 10 december 1760. Ook hier vinden we de vermelding van kapitein en schepen terug. Vermoedelijk werd hij geboren op het einde van de tachtiger jaren van de 17de eeuw. Helaas vinden we hem niet terug in het overlijdensregister van Werm: het jaar 1760 ontbreekt in het register.
De huisvrouw waarvan sprake is Maria Anna Voncken uit Schalkhoven met wie Bartholomeus in 1712 in het huwelijk trad. Zij overleed in 1741.

Beide personen, Bartholomeus Cox en Joannes Thijsen, leefden in de 18de eeuw: een bijzonder onrustige tijd in onze streken met onder andere de Slag van Lafelt in 1747. Gebeurtenissen als deze zouden zeker kunnen geleid hebben tot het bouwen van een schans.
Mogelijk kende Werm te weinig schuilplaatsen voor zijn inwoners, waardoor zulk een bouwwerk noodzakelijk werd. Maar dit blijft een hypothese.
Ook in de volksmond leeft de geschiedenis voort.
Op de kruising van de Onderstraat en de Bronstraat vind je de Singelhoeve, waarvan gezegd wordt dat dit één van de oudste gebouwen van Werm is. De oudere generaties noemden het pand ‘bij Captaines’. Een herinnering aan de vroegere bewoners en hun functie?